حمله مرد میانی (MITM) چیست؟

در دنیای امروز که ارتباطات آنلاین نقش حیاتی در زندگی روزمره و کسب‌وکارها دارند، تهدیدهای امنیتی نیز پیچیده‌تر و هدفمندتر شده‌اند. یکی از این تهدیدهای جدی، حمله مرد میانی (Man-in-the-Middle) است که می‌تواند منجر به سرقت داده‌های حساس کاربران شود. در این مقاله  بررسی می‌کنیم که حمله مرد میانی چیست، چگونه انجام می‌شود و چه راهکارهایی برای جلوگیری از آن وجود دارد.

حمله مرد میانی (MITM) چیست؟

حمله مرد میانی (Man-in-the-Middle Attack) یکی از رایج‌ترین و خطرناک‌ترین روش‌های حملات سایبری شبکه است که در آن مهاجم بدون اطلاع دو طرف ارتباط، خود را میان آن‌ها قرار می‌دهد. در این حالت، داده‌های رد و بدل‌شده میان کاربر و سرویس مقصد، شنود شده یا حتی تغییر می‌کنند. به زبان ساده، تصور کنید در حال گفت‌وگوی خصوصی با فردی هستید، اما شخص سومی بی‌صدا میان شما نشسته، همه چیز را می‌شنود و حتی می‌تواند پیام‌ها را تغییر دهد. در فضای دیجیتال، این همان چیزی است که به آن شنود داده و هک SSL یا دستکاری ارتباطات آنلاین گفته می‌شود. مهاجمان معمولاً از بسترهای ناامن مانند وای‌فای عمومی یا ضعف در پروتکل‌های رمزنگاری استفاده می‌کنند تا به اطلاعات حساس کاربران دسترسی پیدا کنند. این اطلاعات می‌تواند شامل رمزهای عبور، داده‌های بانکی، کوکی‌های مرورگر یا حتی پیام‌های خصوصی باشد. اهمیت موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم تنها با استفاده از رمزنگاری در شبکه، گواهی‌های SSL معتبر و رعایت اصول امنیتی می‌توان جلوی چنین تهدیدهایی را گرفت. به همین دلیل، آشنایی با ماهیت این حمله و یادگیری روش‌های جلوگیری از MITM برای هر کاربر اینترنتی ضروری است.

حمله مرد میانی چگونه انجام می‌شود؟

یک حمله موفق مرد میانی معمولاً در دو مرحله اصلی انجام می‌شود: رهگیری (Interception) و رمزگشایی (Decryption).

مرحله اول: رهگیری (Interception)

در این مرحله، مهاجم تلاش می‌کند ترافیک کاربر را قبل از رسیدن به مقصد اصلی از طریق شبکه خود عبور دهد.

یکی از متداول‌ترین روش‌ها ایجاد یک نقطه دسترسی وای‌فای جعلی و رایگان است. این هات‌اسپات‌ها معمولاً بدون رمز عبور و با نام‌هایی مشابه مکان‌های عمومی (مثل Free Airport WiFi) ارائه می‌شوند. به محض اتصال قربانی، مهاجم دید کامل به تبادل داده‌های آنلاین او پیدا می‌کند.

روش‌های فعال‌تر رهگیری:

 مهاجمان حرفه‌ای‌تر ممکن است از تکنیک‌های زیر استفاده کنند:

• IP Spoofing: تغییر هدر بسته‌های IP برای جعل هویت یک اپلیکیشن یا سرور. در نتیجه، کاربر به جای سایت اصلی به وب‌سایت مهاجم هدایت می‌شود.
• ARP Spoofing: پیوند دادن آدرس MAC مهاجم به آدرس IP یک کاربر قانونی در شبکه محلی با استفاده از پیام‌های جعلی ARP. در این حالت، داده‌های کاربر به جای مقصد واقعی به مهاجم ارسال می‌شود.
• DNS Spoofing (یا DNS Cache Poisoning): نفوذ به سرور DNS و تغییر رکوردهای آدرس یک وب‌سایت. در نتیجه، کاربرانی که قصد ورود به سایت اصلی را دارند، به سایت جعلی مهاجم هدایت می‌شوند.

مرحله دوم: رمزگشایی (Decryption)

پس از رهگیری موفق، مهاجم باید بتواند ترافیک رمزنگاری‌شده (مانند SSL/TLS) را بدون جلب توجه کاربر یا اپلیکیشن رمزگشایی کند. روش‌های رایج شامل:

• HTTPS Spoofing: ارسال یک گواهی جعلی به مرورگر قربانی هنگام اتصال به سایت امن. مرورگر با اعتماد به این گواهی، داده‌های کاربر را در اختیار مهاجم قرار می‌دهد.
• SSL BEAST Attack: سوءاستفاده از آسیب‌پذیری نسخه TLS 1.0. در این روش، قربانی با اسکریپتی مخرب، آلوده می‌شود و کوکی‌های رمزنگاری‌شده و توکن‌های احراز هویت او استخراج می‌شوند.
• SSL Hijacking: مهاجم در طول فرآیند TCP Handshake کلیدهای جعلی به کاربر و سرور می‌فرستد. در ظاهر ارتباط امن برقرار می‌شود، اما در واقع مهاجم کنترل کامل Session را در دست دارد.
• SSL Stripping: پایین آوردن سطح امنیت از HTTPS به HTTP. مهاجم نسخه رمزنگاری‌شده سایت را برای خود نگه می‌دارد و نسخه ناامن را به کاربر نمایش می‌دهد. در نتیجه، تمام داده‌های کاربر به‌صورت متن ساده قابل مشاهده است.

 همان‌طور که می‌بینیم، حمله مرد میانی ترکیبی از فریب، رهگیری و سوءاستفاده از ضعف‌های رمزنگاری است. اگر کاربر یا سازمان‌ها به اصول امنیتی توجه نکنند، مهاجم می‌تواند به‌راحتی کنترل کامل ارتباطات حساس را به دست بگیرد.

روش‌های جلوگیری از حمله مرد میانی (MITM)

روش‌های جلوگیری از حمله مرد میانی عبارتند از:

۱. استفاده از ارتباطات امن (HTTPS و SSL/TLS معتبر)

 یکی از مهم‌ترین اقدامات برای جلوگیری از حمله مرد میانی، استفاده از ارتباطات رمزنگاری‌شده است. وب‌سایت‌هایی که از پروتکل HTTPS و گواهی‌های SSL/TLS معتبر بهره می‌برند، داده‌های رد و بدل‌شده را به‌گونه‌ای رمزنگاری می‌کنند که شنود آن‌ها برای مهاجم تقریباً غیرممکن می‌شود. 

کاربران باید همیشه به آدرس سایت‌ها توجه کنند و در صورت مشاهده هشدار مرورگر درباره گواهی نامعتبر، از ادامه کار خودداری کنند. سازمان‌ها نیز باید گواهی‌های امنیتی خود را به‌روز نگه دارند تا امکان سوءاستفاده از ضعف‌های رمزنگاری کاهش یابد.

۲. اجتناب از وای‌فای عمومی ناامن

بسیاری از حملات MITM از طریق شبکه‌های وای‌فای عمومی انجام می‌شوند. مهاجمان با ایجاد هات‌اسپات‌های جعلی و رایگان، کاربران را فریب می‌دهند تا به شبکه آن‌ها متصل شوند. به محض اتصال، تمام داده‌های کاربر در معرض دید مهاجم قرار می‌گیرد. 

بهترین راهکار این است که کاربران از اتصال به شبکه‌های ناشناس یا بدون رمز عبور خودداری کنند. اگر استفاده از وای‌فای عمومی اجتناب‌ناپذیر بود، باید حتماً از ابزارهای رمزنگاری مانند VPN استفاده شود تا داده‌ها در مسیر انتقال محافظت شوند.

۳. استفاده از VPN (شبکه خصوصی مجازی)

VPN یکی از ابزارهای کلیدی برای مقابله با حمله مرد میانی است. این فناوری با رمزنگاری ترافیک اینترنتی، مانع از شنود مستقیم مهاجمان می‌شود. البته انتخاب یک VPN معتبر اهمیت زیادی دارد، زیرا برخی سرویس‌های رایگان خود می‌توانند تهدید امنیتی باشند. استفاده از VPN مطمئن به‌ویژه در زمان اتصال به شبکه‌های عمومی، امنیت ارتباطات را تا حد زیادی افزایش می‌دهد.

۴. به‌روزرسانی مداوم نرم‌افزار و سیستم‌عامل

 بسیاری از حملات MITM از طریق آسیب‌پذیری‌های قدیمی در پروتکل‌ها یا مرورگرها انجام می‌شوند. با به‌روزرسانی سیستم‌عامل، مرورگر و اپلیکیشن‌ها، این حفره‌ها بسته می‌شوند و مهاجمان نمی‌توانند از آن‌ها سوءاستفاده کنند. کاربران و سازمان‌ها باید به‌طور منظم به‌روزرسانی‌های امنیتی را نصب کنند تا سطح ایمنی خود را بالا ببرند.

۵. فعال‌سازی احراز هویت چندمرحله‌ای (MFA)

حتی اگر مهاجم موفق به سرقت رمز عبور شود، بدون کد دومرحله‌ای (مانند پیامک یا اپلیکیشن تأیید هویت) نمی‌تواند وارد حساب کاربر شود. MFA یکی از مؤثرترین راهکارها برای کاهش خطر MITM است، زیرا لایه‌ای اضافه از امنیت ایجاد می‌کند و دسترسی غیرمجاز را بسیار دشوارتر می‌سازد.

۶. استفاده از رمزنگاری در شبکه‌های داخلی

در سازمان‌ها، رمزنگاری ارتباطات داخلی اهمیت زیادی دارد. استفاده از پروتکل‌های امن یا VPN داخلی می‌تواند مانع از شنود داده‌ها توسط مهاجمان داخلی یا خارجی شود. این اقدام به‌ویژه در محیط‌هایی که داده‌های حساس رد و بدل می‌شوند، حیاتی است. این لایه می‌تواند جلوی بسیاری از تهدیدها را بگیرد و از دسترس خارج شدن سرویس‌ها به دلیل حمله DDoS را کاهش دهد.

۷. افزایش آگاهی کاربران

بخش بزرگی از موفقیت حملات MITM به دلیل بی‌توجهی کاربران رخ می‌دهد. آموزش درباره خطرات شنود داده، هک SSL، اهمیت بررسی آدرس سایت‌ها و توجه به هشدارهای امنیتی می‌تواند نقش مهمی در کاهش این تهدید داشته باشد. کاربران آگاه کمتر در دام حملات فریبنده قرار می‌گیرند و امنیت کلی شبکه نیز افزایش می‌یابد.

در پایان

حمله مرد میانی یکی از جدی‌ترین تهدیدهای سایبری است که می‌تواند امنیت داده‌ها و حریم خصوصی کاربران را به خطر بیندازد. شناخت شیوه‌های اجرای این حمله، توجه به نشانه‌های هشداردهنده و به‌کارگیری راهکارهای پیشگیرانه مانند استفاده از ارتباطات امن، اجتناب از وای‌فای عمومی و فعال‌سازی احراز هویت چندمرحله‌ای، بهترین راه برای مقابله با آن است.  در نهایت، ترکیب فناوری‌های امنیتی با آگاهی و دقت کاربران، کلید اصلی برای خنثی کردن این نوع حملات و حفظ امنیت ارتباطات آنلاین خواهد بود.